Αρθρίτιδα ώμου
Η αρθρίτιδα ώμου είναι μία πάθηση κατά την οποία φθείρονται προοδευτικά οι αρθρικές επιφάνειες της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να εκδηλώνεται πόνος, δυσκαμψία και σταδιακή απώλεια της λειτουργικότητας της άρθρωσης. Συνηθέστερη μορφή της είναι η οστεοαρθρίτιδα (εκφυλιστική αρθρίτιδα), όπου ο υαλοειδής χόνδρος που επιστρώνει τα οστά υφίσταται σημαντική φθορά. Όταν ο χόνδρος φθείρεται, τα οστά τρίβονται μεταξύ τους, προκαλώντας φλεγμονή, κριγμό («τρίξιμο») και περιορισμό του εύρους κίνησης.
Τι είναι η αρθρίτιδα ώμου;
Η αρθρίτιδα ώμου παρατηρείται συχνότερα σε άτομα άνω των 50–65 ετών, χωρίς να αποκλείονται νεότεροι ασθενείς μετά από τραυματισμούς ή επαναλαμβανόμενη υπερχρήση. Η έγκαιρη διάγνωση και η σωστή, εξατομικευμένη θεραπεία μπορούν να καθυστερήσουν ουσιαστικά την εξέλιξη της νόσου και να ελαττώσουν τον πόνο, ενώ στα προχωρημένα στάδια η χειρουργική αποκατάσταση προσφέρει μόνιμη άρση των συμπτωμάτων.
Αίτια και παράγοντες κινδύνου
Η αρθρίτιδα ώμου έχει πολυπαραγοντική αιτιοπαθογένεια. Η εκφυλιστική μορφή σχετίζεται με τη γήρανση των ιστών και τη χρόνια καταπόνηση, η μετατραυματική με παλιότερα κατάγματα ή εξαρθρήματα που αλλοιώνουν την ευθυγράμμιση και τη φόρτιση της άρθρωσης, ενώ η αρθρίτιδα μετά από μαζική ρήξη στροφικού πετάλου οφείλεται στη διαταραχή της κεντροποίησης της κεφαλής του βραχιονίου. Φλεγμονώδεις αρθρίτιδες, όπως η ρευματοειδής, οδηγούν σε ταχύτερη φθορά, ενώ οι λοιμώξεις, αν και σπάνιες, μπορούν να προκαλέσουν ταχεία καταστροφή του αρθρικού χόνδρου. Η οστεονέκρωση, τέλος, αποτελεί ξεχωριστή οντότητα όπου η αιμάτωση της κεφαλής του βραχιονίου διακόπτεται, οδηγώντας σε κατάρρευση της επιφάνειας και δευτεροπαθή αρθρίτιδα.
Πώς λειτουργεί ο ώμος και γιατί εκδηλώνεται αρθρίτιδα
Ο ώμος είναι η πιο ευκίνητη άρθρωση του ανθρώπινου σώματος. Τη σταθερότητά του τη διασφαλίζουν ο αρθρικός θύλακος, οι σύνδεσμοι και οι τένοντες του στροφικού πετάλου (υπερακάνθιος, υπακάνθιος, υποπλάτιος, ελάσσων στρογγύλος), μαζί με τον τένοντα της μακράς κεφαλής του δικεφάλου. Ο αρθρικός χόνδρος στο άκρο του βραχιονίου και στην ωμογλήνη επιτρέπει την αθόρυβη, ομαλή κίνηση. Όταν ο χόνδρος εκφυλίζεται, αναπτύσσονται οστεόφυτα, στενεύει το μεσάρθριο διάστημα και η τριβή μετατρέπεται σε άλγος και δυσκαμψία, ιδιαίτερα στις στροφικές κινήσεις και στην απαγωγή.
Η αρθρίτιδα ώμου μπορεί να είναι πρωτοπαθής, όπου η αιτιολογία αποδίδεται σε χρόνια καταπόνηση και γενετική προδιάθεση, ή δευτεροπαθής, οφειλόμενη σε προηγούμενα κατάγματα, εξαρθρήματα και υπεξαρθρήματα, μαζική ρήξη τενόντων του στροφικού πετάλου που διαταράσσει τη μηχανική της άρθρωσης, φλεγμονώδεις ρευματολογικές παθήσεις, μικροβιακές λοιμώξεις ή οστεονέκρωση της κεφαλής του βραχιονίου (π.χ. μετά από μακροχρόνια χρήση κορτιζόνης, αλκοολισμό ή αιματολογικές νόσους). Σημαντική συμβολή έχει και η ηλικία, καθώς με τα χρόνια οι ιστοί χάνουν την ελαστικότητά τους, ενώ ο επαναλαμβανόμενος μικροτραυματισμός από εργασία ή αθλητισμό επιταχύνει τη φθορά.
Συμπτώματα που προκαλεί η αρθρίτιδα ώμου
Η αρθρίτιδα ώμου ξεκινά ύπουλα, με ήπιο διάχυτο πόνο που συχνά αποδίδεται σε «κούραση». Με την πάροδο του χρόνου ο πόνος εντείνεται, εμφανίζεται δυσκαμψία και μειώνεται η ικανότητα ανύψωσης και στροφής του χεριού. Συνηθισμένα είναι ο νυχτερινός πόνος που διακόπτει τον ύπνο, η αίσθηση κριγμού κατά την κίνηση και η τάση αποφυγής χρήσης του άνω άκρου. Σε προχωρημένα στάδια ο πόνος μπορεί να επιμένει ακόμη και σε ηρεμία, η δύναμη ελαττώνεται και απλές δραστηριότητες όπως το ντύσιμο, το βούρτσισμα των μαλλιών ή η ανύψωση ενός αντικειμένου γίνονται αρκετά δυσάρεστες έως ανέφικτες.
Διάγνωση
Η αξιολόγηση ξεκινά με λήψη λεπτομερούς ιστορικού και κλινική εξέταση για να εκτιμηθούν ο πόνος, η κινητικότητα και η σταθερότητα. Η ακτινογραφία αναδεικνύει στένωση μεσάρθριου διαστήματος, οστεόφυτα ή παραμόρφωση της άρθρωσης σε προχωρημένα στάδια. Ο υπέρηχος είναι χρήσιμος για την εκτίμηση των τενόντων και την ανίχνευση υγρού. Η μαγνητική τομογραφία (MRI) παρέχει σαφή εικόνα της κατάστασης του χόνδρου, της γληνοβραχιόνιας επιφάνειας και κυρίως του στροφικού πετάλου, στοιχείο κρίσιμο για την επιλογή του κατάλληλου τύπου χειρουργικής αποκατάστασης όταν χρειαστεί. Σε ύποπτες περιπτώσεις φλεγμονώδους ή λοιμώδους αιτιολογίας ζητούνται στοχευμένες αιματολογικές εξετάσεις
Συντηρητική αντιμετώπιση για την αρθρίτιδα ώμου
Στα αρχικά στάδια, η αρθρίτιδα ώμου αντιμετωπίζεται μη χειρουργικά με σκοπό τη μείωση του πόνου, τη διατήρηση του εύρους κίνησης και τη βελτίωση της μυϊκής ισορροπίας γύρω από την άρθρωση. Προτείνεται:
- τροποποίηση δραστηριοτήτων που επιδεινώνουν τα συμπτώματα
- βραχυπρόθεσμη λήψη μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων
- δομημένο πρόγραμμα φυσικοθεραπείας.
Η φυσικοθεραπεία δεν είναι απλώς ένα ασκησιολόγιο. Αντιθέτως, περιλαμβάνει ήπια κινητοποίηση, διατάσεις για την ελάττωση της δυσκαμψίας, επανεκπαίδευση ωμοπλάτης και σταδιακή ενδυνάμωση των μυών του στροφικού πετάλου και των σταθεροποιών μυών, ώστε να μειωθούν οι μηχανικές φορτίσεις στην άρθρωση.
Σε πολύ επιλεγμένους ασθενείς εφαρμόζονται ενδαρθρικές εγχύσεις. Το υαλουρονικό οξύ δρα ως φυσικό λιπαντικό, βελτιώνοντας την ολίσθηση των αρθρικών επιφανειών και μειώνοντας τον πόνο για εβδομάδες ή μήνες. Οι βιολογικοί παράγοντες από την άλλη πλευρά στοχεύουν στη μείωση της φλεγμονής και στην τροποποίηση του πόνου, ιδίως όταν συνυπάρχει τενοντοπάθεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, κυρίως σε φλεγμονώδεις εξάρσεις, μπορούν να εφαρμοστούν τοπικές εγχύσεις κορτικοστεροειδών με υπερηχογραφική καθοδήγηση. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι καμία από αυτές τις θεραπευτικές επιλογές δεν «θεραπεύει» οριστικά την αρθρίτιδα ώμου. Αυτό που μπορούν όμως να επιτύχουν είναι να καθυστερήσουν την πρόοδο της νόσου και να βελτιώσουν αισθητά την ποιότητα ζωής.
Ο ρόλος της αρθροσκόπησης
Σε πολύ επιλεγμένους ασθενείς με αρθρίτιδα σε πολύ πρώιμα στάδια η αρθροσκόπηση ώμου μπορεί να λειτουργήσει ωφέλιμα. Στα πλαίσια της επέμβασης πραγματοποιείται καθαρισμός φθαρμένων χόνδρινων στοιχείων, αφαίρεση ελεύθερων σωμάτων και λύση συμφύσεων. Παράλληλα αντιμετωπίζονται συνυπάρχουσες βλάβες (π.χ. ρήξη τένοντα). Δεν αποτελεί λύση για το τελικό στάδιο της εκφυλιστικής νόσου, αλλά σε σωστά επιλεγμένες περιπτώσεις ανακουφίζει από τον πόνο και βελτιώνει πρόσκαιρα τη λειτουργία.
Αρθροπλαστική ώμου
Όταν τα συμπτώματα παραμένουν παρά τη συντηρητική αγωγή και η εκφύλιση είναι εκτεταμένη, η αρθροπλαστική ώμου προσφέρει την πιο αξιόπιστη και μακροχρόνια λύση. Η επέμβαση αντικαθιστά τις φθαρμένες αρθρικές επιφάνειες με βιοσυμβατά εμφυτεύματα από μέταλλο και/ή κεραμικό. Η επιλογή του τύπου της επέμβασης εξαρτάται από την ακεραιότητα των τενόντων:
- Ανατομική ολική αρθροπλαστική ώμου όταν το στροφικό πέταλο είναι λειτουργικό. Σε αυτή την περίπτωση τα εμφυτεύματα τοποθετούνται με σκοπό να αναπαράγεται η φυσιολογική ανατομία της άρθρωσης.
- Ανάστροφη ολική αρθροπλαστική ώμου όταν υπάρχει μαζική, μη επιδιορθώσιμη ρήξη τενόντων. Σε αυτή την περίπτωση αντιστρέφεται η γεωμετρία ως προς την τοποθέτηση των εμφυτευμάτων ώστε ο δελτοειδής μυς να αναλάβει τη λειτουργία ανύψωσης και στροφής.
Ο σωστός χρονισμός έχει επίσης σημασία. Η αρθροπλαστική ώμου ιδανικά πραγματοποιείται προτού προκληθεί εκτεταμένη οστική απώλεια που δυσκολεύει τη σταθερή τοποθέτηση των εμφυτευμάτων. Σε έμπειρα χέρια, η επέμβαση είναι ασφαλής, με πολύ υψηλά ποσοστά ανακούφισης από τον πόνο και ουσιαστική λειτουργική αποκατάσταση.
Τι να περιμένετε από τη θεραπεία και πότε χρειάζεται χειρουργείο
Στα πρώτα στάδια, πολλοί ασθενείς πετυχαίνουν ουσιαστική βελτίωση με σωστή καθοδήγηση και επιμονή στη φυσικοθεραπεία. Η σταθερή, εξατομικευμένη άσκηση, ο έλεγχος του σωματικού βάρους και η τροποποίηση των επιβαρυντικών δραστηριοτήτων μειώνουν την καθημερινή φόρτιση της άρθρωσης.
Όταν όμως παρά την πλήρη εφαρμογή των συντηρητικών μέτρων ο πόνος παραμένει έντονος, ο ύπνος διαταράσσεται, οι αποστάσεις κίνησης περιορίζονται σημαντικά και οι ακτινολογικές αλλοιώσεις είναι εκσεσημασμένες, τότε η αρθροπλαστική αποτελεί την πιο αποτελεσματική και προβλέψιμη λύση. Η επιτυχία της επέμβασης εξαρτάται από την εμπειρία του χειρουργού ώμου, τη σωστή ένδειξη και τη συνεργασία του ασθενούς στο πρόγραμμα αποκατάστασης.
Αποκατάσταση μετά από αρθροπλαστική
Μετά την επέμβαση ακολουθεί πρωτόκολλο φυσικοθεραπείας με σταδιακή επάνοδο στις καθημερινές δραστηριότητες μέσα σε λίγες εβδομάδες, ενώ η πλήρης μυϊκή ισορροπία και το τελικό εύρος κίνησης βελτιώνονται προοδευτικά τους επόμενους μήνες. Οι καθημερινές δραστηριότητες βασικής αυτοεξυπηρέτησης επανέρχονται γρήγορα, ενώ η επάνοδος σε πιο απαιτητικές κινήσεις γίνεται σταδιακά, με έμφαση στην ποιότητα της κίνησης και όχι στη βιασύνη. Η πλειονότητα των ασθενών αναφέρει άμεση και σημαντική ανακούφιση από τον προεγχειρητικό πόνο και σταθερή βελτίωση της λειτουργίας τους.
Πρόληψη και φροντίδα στην καθημερινότητα
Η πρόληψη της επιδείνωσης είναι εφικτή με σωστή στάση σώματος, αποφυγή παρατεταμένων κινήσεων πάνω από το επίπεδο του ώμου χωρίς επαρκή ανάπαυση, προθέρμανση πριν από αθλητική δραστηριότητα και επιμελή ενδυνάμωση των μυών της ωμικής ζώνης. Η συνέπεια στα προγράμματα φυσικοθεραπείας, η σωστή εργονομία στην εργασία και ο έλεγχος συνοδών παθήσεων (π.χ. ρευματολογικές) συμβάλλουν στην καλύτερη πορεία της νόσου. Σε εξάρσεις πόνου, ο γιατρός μπορεί να προτείνει στοχευμένα μέτρα αντιμετώπισης, πάντοτε μέσα σε ένα συνολικό θεραπευτικό πλάνο.
Η αρθρίτιδα ώμου είναι μια συχνή αιτία χρόνιου πόνου και δυσλειτουργίας, αλλά σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί καταδίκη. Η σωστή διάγνωση, η εξατομικευμένη συντηρητική αγωγή και όταν χρειάζεται η κατάλληλη χειρουργική τεχνική προσφέρουν εξαιρετικά λειτουργικά αποτελέσματα και υψηλή ποιότητα ζωής.